Bệnh "Panama" được ví như đại dịch Covid-19 trên chuối

(CL&CS) - Trong bối cảnh đại dịch COVID-19 đang bùng phát đợt II (toàn thế giới có 13.560.786 người nhiễm virus SARS CoV-2, 583.677 ca tử vong tính đến thời điểm 14h50 ngày 16/7/2020), xuất hiện căn bệnh Tropical Race 4 (TR4), lây lan ở chuối. Đây là căn bệnh kinh hoàng tiêu diệt chuối toàn cầu. Bài viết của Biên tập viên Louise Gray thuộc BBC Future.

Lịch sử căn bệnh Tropical Race 4

Căn bệnh này còn được biết với tên gọi "Bệnh Panama", là loại nấm lây lan đầy các trang trại trồng chuối trong 30 năm qua. Nhưng trong thập niên 2010-2020, đại dịch này thình lình tăng tốc, lan từ Châu Á đến Australia, qua Trung Đông, đến Châu Phi, và gần đây nhất là lây đến Mỹ Latin, nơi đa số chuối sẽ được xuất khẩu đến những siêu thị khắp thế giới ở Bắc Bán cầu.

Lịch sử của chuối cho thấy điều gì vừa xảy ra nếu ta phớt lờ dịch bệnh?

Theo Fernado García-Bastidas - nhà nghiên cứu sức khỏe cây trồng về căn bệnh TR4 tại Đại học Wageningen ở Hà Lan chuyên chữa trị căn bệnh này, đây không phải là lần đầu tiên chuối đối mặt với tình trạng diệt chủng.

Vào thập niên 1950, ngành công nghiệp chuối đã bị tàn phá vì "một trong những trận đại dịch thực vật tồi tệ nhất trong lịch sử", khi Bệnh Panama lần đầu tiên tấn công. Bệnh nấm này bắt nguồn từ Châu Á, nơi nó đồng tiến hóa với chuối, trước khi lan rộng đến những trang trại trồng chuối khổng lồ khắp Trung Mỹ.

Lý do khiến căn bệnh này tàn phá khủng khiếp, theo García-Bastidas, là vì chuối đều thuộc một giống duy nhất, gọi là Gros Michel hay còn gọi là "Mike Bự", được ngành công nghiệp trồng chuối đang phát triển chọn xuất khẩu vì nó cho ra quả chuối to và thơm ngon, có thể cắt khỏi cây từ khi chưa chín, giúp cho người ta vận chuyển loại trái cây thơm ngon và nhanh bị hư hỏng này trên quãng đường dài, trong quá trình vận chuyển chuối tiếp tục chín dần.

COVIDBanana
Giống chuối "Mike Bự" quả to và thơm ngon, có thể cắt khỏi cây từ khi chưa chín

Mỗi cây chuối đều được nhân giống để cho ra cả kích cỡ, hình dáng, lấy từ chồi mọc lên từ củ chuối của cây mẹ - giúp loài cây này dễ nhân rộng hàng loạt. Điều đó có nghĩa là các cây chuối gần như giống hệt nhau về gene, giúp trồng ra những quả chuối gần giống nhau và có chất lượng thống nhất.

Cũng theo García-Bastidas, hệ thống sản xuất chuối có nền tảng yếu ớt dựa trên số lượng nguồn gene cực kỳ hạn chế, khiến cây chuối dễ bị bệnh hơn. Cuộc tìm kiếm giống chuối khác thay thế cho giống chuối xuất khẩu Gros Michel có thể chống lại Bệnh Panama đã bắt đầu.

Đến thập niên 1960, một giống chuối xuất khẩu có tên là Cavendish cho thấy dấu hiệu kháng bệnh có thể cứu ngành công nghiệp trồng chuối. Giống chuối được đặt tên theo Đệ Thất Công tước Xứ Devonshire, William Cavendish, người đã trồng cây chuối này trong nhà kính của mình ở Chathsworth House (ngày nay ở đó vẫn còn một cây). Đó là giống chuối có thể được vận chuyển đi từ lúc còn xanh - dù nó có vị nhạt hơn chuối Gros Michel.

Trong chỉ vài thập niên, nó đã trở thành giống chuối nhân bản gene cho ngành công nghiệp trồng chuối đến tận ngày nay. Vào thập niên 1990, một nhánh di truyền mới của Bệnh Panama có tên là TR4 xuất hiện một lần nữa lại từ Châu Á, và nó là sát thủ kinh hoàng đối với chuối Cavendish. Lần này thì căn bệnh lây lan còn nhanh hơn trước.

García-Bastidas cũng là người đầu tiên phát hiện ra bệnh TR4 ở ngoài Châu Á, là ở Jordan vào năm 2013. Từ đó ông đã "cầu mong" căn bệnh này không xuất hiện ở các nước đang phát triển, nơi chuối là nguồn lương thực chính. Nhưng căn bệnh đã xuất hiện ở Châu Phi, sau khi được phát hiện ra là nó có tồn tại ở Mozambique.

Lý do bệnh TR4 cực kỳ chết chóc là vì, căn bệnh này giống với COVID-19, nó lây lan "trong âm thầm", dù với tốc độ thời gian khác nhau. Một cây chuối mắc bệnh vẫn trông có vẻ khỏe mạnh đến một năm trước khi xuất hiện những dấu hiệu như lá vàng và héo úa. Nói cách khác, đến khi bạn nhận ra cây có bệnh cũng là lúc quá trễ rồi, căn bệnh có lẽ đã lây lan qua những bào tử trong lòng đất, dính lên giày, thân cây, máy móc hoặc động vật.

Vào năm 2019, Bệnh Panama lây san Colombia – quê hương của García-Bastidas.

Colombia giờ đây đang cố làm chậm lại đợt bùng phát trong khi thế giới hồi hộp quan sát dấu hiệu căn bệnh lan ra ở phần còn lại của Mỹ Latin và vùng Caribean – như COVID-19 đang hủy hoại khu vực rộng lớn này.

COVIDBanana 1
Chủ cho chặt bỏ chuối bị bệnh để tránh tình trạng nấm lây lan

Chữa trị “Bệnh Panama” như thế nào?

Vì vẫn chưa có cách nào chữa trị, tất cả những gì người ta có thể làm là cách ly nông trại nhiễm bệnh và áp dụng những biện pháp an ninh sinh học như tẩy trùng giày ủng nông dân, tránh di chuyển cây giữa các trang trại. Nói cách khác, cây chuối cũng được “rửa tay và giãn cách xã hội” như bạn vậy.

Trong khi đó thì cuộc đua tìm kiếm phương thuốc chữa trị vẫn tiếp tục. Ở Australia, các khoa học gia đã phát triển loại chuối Cavendish biến đổi gene có thể chống lại bệnh TR4. Theo García-Bastidas, trái cây biến đổi gene là "cách chữa bệnh dễ dàng" giúp giải quyết vấn đề này trong 5 -10 năm tới. Tuy nhiên, cách này không giải quyết được tận gốc vấn đề, đó là toàn bộ ngành công nghiệp trồng chuối dựa trên một giống chuối duy nhất nhân bản ra.

Ông cũng muốn giới thiệu đa dạng các giống chuối hơn để chuối có khả năng chống lại các loại bệnh như TR4 tốt hơn, đã chỉ ra rằng có hàng trăm loại chuối với tiềm năng canh tác trên thế giới. Tại sao không sử dụng chúng?

Ở Ấn Độ, Indonesia và Philippines người dân đã ăn hàng chục giống chuối khác nhau, tất cả đều có vị khác nhau, mùi hương và kích cỡ khác nhau. Nhưng vấn đề nằm ở chỗ chúng khó trồng và xuất khẩu ở quy mô lớn như chuối Cavendish, vốn là giống chuối đã được lai tạo để có thể vận chuyển xuyên đại dương.

Ở phòng thí nghiệm tại Hà Lan, García-Bastidas và đồng nghiệp đang sử dụng công nghệ mới nhất trong chuỗi di truyền ADN để xác định các gene chống bệnh TR4 và lai tạo ra các loại chuối có thể chống chịu dịch bệnh, cũng như có triển vọng thương mại.

Hy vọng lớn nhất là loại chuối có khả năng chống dịch bệnh để xuất khẩu sẽ xuất hiện trong trong 5-10 năm kế tiếp. Sau khi đối mặt với không chỉ một mà là những hai đại dịch trong thế kỷ vừa rồi, lần này ngành công nghiệp trồng chuối phải nhìn xa hơn là chỉ giới thiệu một giống chuối nhân bản mới.

Dan Bebber - Phó giáo sư về sinh thái tại Đại học Exeter, đã dành ba năm vừa qua nghiên cứu về thách thức với chuỗi cung ứng chuối, trong một dự án tên BananEx do chính phủ Vương quốc Anh tài trợ. Ông cho biết cách tốt nhất giúp ngành chuối thoát khỏi bệnh TR4 là thay đổi cách canh tác chuối.

Hiện thời chuối Cavendish được trồng độc canh ở quy mô lớn, có nghĩa là không chỉ có bệnh TR4 mà bệnh gì cũng có thể lây lan nhanh. Trong một mùa tăng trưởng, chuối có thể được phun xịt thuốc chống nấm từ 40 - 80 lần.

COVIDBanana 2
Chủ một số trang trại chuối phòng chống bệnh TR4 lây lan bằng cách bọc kỹ chuối trong túi

Tại Philippines, nông trại hữu cơ tốt hơn khi chống chọi với bệnh TR4 vì vi sinh vật trong đất có thể chống lại tình trạng lây nhiễm. Vậy nên chủ những đồn điền chuối nên tìm cách thêm vào những sinh vật hữu cơ, và có lẽ nên trồng thêm các loại cây theo mùa giữa các hàng cây chuối để tăng cường nơi trú ẩn và độ màu mỡ, sử dụng vi sinh vật và côn trùng thay vì hóa chất trong "kiểm soát sinh học" và để dư thêm nhiều khoảng đất hoang để khuyến khích sinh vật hoang dã sinh sống.

Cách làm này có thể khiến chuối đắt tiền hơn, nhưng về lâu dài vẫn bền vững hơn.

Căn bệnh sát thủ bất ngờ xuất hiện. Nó lây lan bằng phương thức "vô hình", từ trước khi triệu chứng bệnh xuất hiện. Khi căn bệnh lan rộng, cũng đã là quá muộn, không thể kiểm soát nữa. Không có thuốc chữa. 

Đến thời điểm 16/7/2020, bệnh TR4 đã xuất hiện ở hơn 20 quốc gia, gây ra nỗi lo sợ cơn "đại dịch chuối" xuất hiện và tạo ra tình trạng thiếu hụt loại trái cây mà cả thế giới ưa thích.

Các khoa học gia khắp thế giới đang làm việc không ngừng cố tìm ra phương thức chữa trị, bao gồm cả việc tạo ra loại chuối biến đổi gene (GM) và chế tạo vaccine. Nhưng cũng giống như đại dịch COVID-19, câu hỏi không chỉ là liệu ta có tìm ra phương thức chữa trị không, mà còn là bằng cách nào ta có thể sống với trạng thái "bình thường mới", sẽ làm thay đổi chuối vĩnh viễn?

Jackie Turner, nhà làm phim tại Mỹ, nhận xét: "TR4 rất giống với COVID-19 ở điểm không có thuốc gì trị được. Đó là kịch bản 'ngày tận thế' cho chuối".

Lê Miên Tường

(Theo BBC News - Ảnh: Getty)