COVID-19: Nguy hiểm chết người khi cơ thể tự tấn công mình

(CL&CS) - Khi các ca bệnh COVID-19 được đưa vào đầy kín các bệnh viện khắp nơi trên thế giới, dễ tử vong nhất là những người bị nhiễm virus SARS CoV-2 nặng có cơ thể phản ứng theo cách đặc biệt, gây nguy hiểm tai hại. Thuật ngữ để gọi là "Bão cytokine".

Tế bào miễn dịch tràn đầy phổi và thay vì bảo vệ thì chúng lại tấn công phổi. Các mạch máu bị rò rỉ, và bản thân máu bị vón cục. Huyết áp sụt giảm nghiêm trọng và cơ quan nội tạng bắt đầu ngừng hoạt động. Tính đến thời điểm 6h50 ngày 26/6, thế giới có 9.685.450 người nhiễm virus SARS CoV-2, 488.927 ca tử vong trong bối cảnh Bắc Kinh và Hàn Quốc bùng nổ COVID-19 đợt II.

"Bão cytokine" là gì?

Các bác sĩ và khoa học gia ngày càng tin rằng những ca bệnh này là do phản ứng miễn dịch đi quá đà - vì vậy nó gây hại thay vì bảo vệ cơ thể. Thông thường, khi cơ thể người bị nhiễm mầm bệnh, hệ miễn dịch bắt đầu tấn công kẻ xâm nhập và sau đó giảm dần mức độ tấn công.

Nhưng có khi, đội quân tế bào vốn rất trật tự nắm trong tay vũ khí phân tử lại mất kiểm soát, từ những chiến binh ngoan ngoãn hóa thân thành đám đông ngỗ ngược tay đuốc, tay đinh ba.

Nhiều phiên bản trong cách phản ứng quá trớn của hệ miễn dịch này xảy ra trong một loạt các điều kiện, thường là bị kích thích do tình trạng nhiễm trùng, các gene bị lỗi hoặc do tình trạng rối loạn tự miễn dịch, khiến cho cơ thể nghĩ chính các mô của nó là kẻ xâm lăng.

Tất cả đều được gọi chung với cái tên là "Bão cytokine", được đặt tên như vậy là bởi các chất được gọi là cytokine (những protein rất nhỏ) hoạt động điên rồ trong mạch máu.

Có hàng chục loại cytokine như vậy, là người đưa tin cho đội quân tế bào miễn dịch, lưu chuyển giữa các tế bào với hiệu ứng khác nhau. Một số đòi hỏi tăng thêm hoạt động miễn dịch, một số khác yêu cầu giảm hoạt động.

CoronaBody 1
Virus SARS CoV-2 tàn phá cơ thể người sau khi xâm nhập

Những cytokine gây “bão”

Sau đây là một số điều các khoa học gia đã biết về “Bão cytokine” và cách chúng vận hành với bệnh COVID-19:

Khi các cytokine có chức năng tăng cường hoạt động miễn dịch trở nên quá nhiều, hệ miễn dịch sẽ không thể tự ngăn chặn chúng lại. Những tế bào miễn dịch tỏa ra cả đến các phần cơ thể không bị nhiễm trùng và bắt đầu tấn công các mô mạnh khỏe, ăn ngấu nghiến hồng cầu, bạch cầu và làm tổn hại gan.

Thành mạch máu mở toang cho tế bào miễn dịch đi vào và vây quanh các mô, nhưng mạch máu rò rỉ quá mức đến nỗi khiến phổi tràn đầy dịch, và huyết áp suy giảm.

Máu bị vón cục ở khắp cơ thể, khiến cho dòng chảy của máu bị nghẽn nặng hơn. Khi nội tạng không có đủ máu đến, cơ thể rơi vào tình trạng bị sốc, dẫn đến rủi ro tổn thương nội tạng vĩnh viễn hoặc gây tử vong.

Theo Randy Cron, bác sĩ thấp khớp nhi khoa, nhà miễn dịch tại Đại học Alabama ở Birmingham và là đồng biên tập cho quyển giáo trình "Hội chứng Bão Cytokine" xuất bản năm 2019, hầu hết bệnh nhân trải qua tình trạng bị “Bão cytokine” sẽ bị sốt, khoảng một nửa trong số họ bị các triệu chứng liên quan đến hệ thần kinh như nhức đầu, động kinh hoặc thậm chí rơi vào hôn mê.

Ông cho biết thêm là các bác sĩ nay chỉ mới bắt đầu hiểu về “Bão cytokine” và cách điều trị nó mà thôi.

Mặc dù chưa có xét nghiệm giúp chẩn đoán bệnh tình nhưng có các chỉ dấu giúp nhận biết “cơn bão” đang tràn tới. Chẳng hạn, nồng độ protein ferritin trong máu có thể tăng cao, hoặc có tình trạng tăng cao hàm lượng chỉ số viêm nhiễm CRP (C-reactive protein) trong máu, là chất do gan gây ra.

Các bệnh viện ở Trung Quốc gần trung tâm dịch bệnh là nơi ghi nhận những chỉ dấu đầu tiên cho thấy các ca nhiễm COVID-19 bị “Bão cytokine”. Các bác sĩ ở Vũ Hán, trong một nghiên cứu được thực hiện trên 29 bệnh nhân, tường trình rằng những ca nhiễm virus SARS CoV-2 ở tình trạng nghiêm trọng hơn thì có nồng độ cytokine IL-2R và IL-6 cao hơn.

IL-6 cũng là chỉ dấu sớm cho thấy tình trạng tương tự như bị “Bão cytokine” ở bản phân tích trên 11 bệnh nhân do các bác sĩ ở Quảng Đông tiến hành.

Một nhóm khác, phân tích 150 ca bệnh ở Vũ Hán, nhận thấy một loạt các chỉ dấu trong tế bào cho thấy có “Bão cytokine” - bao gồm IL-6, CRP và ferritin - với hàm lượng cao hơn ở những người tử vong so với những người khỏi bệnh.

Các nhà nghiên cứu miễn dịch tại Hợp Phì cũng tường trình kết quả tương tự ở các bệnh nhân thiệt mạng, đồng thời ghi nhận rằng trong máu của các bệnh nhân COVID-19 phải đưa vào điều trị trong khu vực hồi sức cấp cứu (ICU) có tỷ lệ cao các tế bào miễn dịch bị tổn hại nhưng tích cực hoạt động, dẫn tới nguy cơ gây “Bão cytokine”.

CoronaBody 2
Virus SARS CoV-2 còn quá mới với hệ miễn dịch của con người đến mức có thể gây ra phản ứng quá mức

“Bão cytokine” cũng xảy ra ồ ạt với bệnh nhân ở Mỹ

"Tôi thấy rất nhiều trường hợp" - Roberto Caricchio, Trưởng khoa thấp khớp tại Đại học Temple ở Philadelphia, nói. Dữ liệu chính xác vẫn chưa có, nhưng ông cho biết "một phần đáng kể" - có lẽ khoảng 20-30% bệnh nhân trong các ca nguy kịch và có triệu chứng về phổi có dấu hiệu bị “Bão cytokine”.

Với COVID-19, các bác sĩ thấy rằng tế bào miễn dịch tấn công phổi quá sớm và quá dữ dội, đến mức các vết sẹo trong mô bị xơ hóa đã hình thành: "Có vẻ với loại virus này, “Bão cytokine” diễn ra quá nhanh".

Thêm vào đó, một số người có những biến thể gene có thể khiến hệ miễn dịch của họ có xu hướng phản ứng quá mức. Chẳng hạn, hai bệnh nhân có đột biến trong gene PRF1, là gene tạo ra một loại protein có tên là perforin. Được tạo thành bởi một số tế bào miễn dịch nhất định, perforin chọc thủng các tế bào bị nhiễm trùng khác để hủy hoại chúng. Đột biến ở gene perforin ngăn cản quá trình này, nhưng những tế bào miễn dịch đó - được biết đến như các tế bào sát thủ tự nhiên - thì không ngừng nỗ lực quá trình phá huỷ.

"Chúng chỉ liên tục đập đầu vào, tiết ra tất cả những cytokine này, và thế là bạn bị “Bão cytokine” - người đồng nghiên cứu Grant Schulert, nói.

Năm trong số các bệnh nhân mà Cron và đồng nghiệp nghiên cứu có biến thể trong gene LYST, là gene gây ra tình trạng khiếm khuyết trong việc vận chuyển chất thải tế bào. Điều này phá vỡ hoạt động của perforin và ngăn cản tế bào miễn dịch kịp phản ứng với kẻ xâm lược. Một số người khác có các biến thể mà những  khoa học gia nghi ngờ có thể gây ảnh hưởng đến chức năng miễn dịch.

Cron cho biết có thể những biến thể tương tự giúp giải thích vì sao khoảng 20% bệnh nhân COVID-19 gặp phải tình trạng nguy kịch, trong khi nhiều người khác chỉ có triệu chứng nhẹ hoặc không hề có triệu chứng. Những người có bộ gene có biến thể này có lẽ không biết rằng hệ miễn dịch của họ vượt ra ngoài kiểm soát của cơ thể, điều khiến cho họ bị bệnh nặng hơn những người khác.

"Rất khó chống lại nhiễm trùng nếu hệ miễn dịch của bạn bị hủy hoại" - Cron nói.

Thuần phục “Bão cytokine” như thế nào?

Vậy thì, giải pháp có thể áp dụng là làm giảm nhẹ cuộc tấn công của hệ miễn dịch. Steroids thường là lựa chọn đầu tiên cho việc điều trị. Chúng hoạt động mạnh mẽ làm giảm nhẹ hệ miễn dịch - nhưng tất nhiên, hệ thống vẫn cần thiết phải duy trì sức mạnh ở mức thấp để chống lại kẻ xâm lăng. “Trong trường hợp với bệnh COVID-19, người ta vẫn chưa rõ liệu steroids có ích hay có hại” - Cron nói.

Cũng có những loại thuốc ngăn cản một số loại cytokine nhất định, xem như cuộc đánh chặn tên lửa mục tiêu. Chẳng hạn anakinra (Kineret) là phiên bản có sửa đổi của loại protein tự nhiên trong cơ thể người, loại protein chịu trách nhiệm ngăn cản các cơ quan thụ cảm với cytokine IL-1. Đây là thuốc đã được Cơ quan Quản lý dược và thực phẩm Hoa Kỳ (FDA) cho phép lưu hành, dùng để chữa bệnh viêm khớp và bệnh viêm đa hệ thống ở trẻ sơ sinh.

Emapalumab (Gamifant), một kháng thể ngăn chặn cytokine interferon-gamma, là thuốc đã được cho phép sử dụng với người về mặt di truyền có xu hướng bị “Bão cytokine” tấn công.

Những bằng chứng ban đầu, cũng từ phía Trung Quốc, cho thấy kháng thể tocilizumab (Actemra) có thể có ích trong việc điều trị COVID-19. Kháng thể này cản thụ cảm IL-6, tránh không cho tế bào nhận thông điệp từ IL-6. Tocilizumab thường được sử dụng trị viêm khớp và để làm giảm nhẹ tác động của “Bão cytokine” ở các bệnh nhân ung thư đang điều trị bằng liệu pháp miễn dịch.

Vào đầu tháng 2, các bác sĩ từ hai bệnh viện ở tỉnh An Huy (Trung Quốc) thử nghiệm trên 21 bệnh nhân đang trong tình trạng nghiêm trọng hoặc nguy cấp do bệnh COVID-19. Tình trạng sốt và các triệu chứng khác về căn bản giảm xuống chỉ trong vài ngày. Hàm lượng CRP cũng giảm xuống ở đa số bệnh nhân. 19 bệnh nhân được xuất viện trong vòng hai tuần.

Các nhà nghiên cứu đang đề xướng nhiều thử nghiệm lâm sàng với các chất ngăn cản cytokine để điều trị bệnh COVID-19; tocilizumab vẫn đang được nghiên cứu sâu hơn ở Italia và Trung Quốc, tocilizumab và sarilumab (Kevzara), một kháng thể khác chống lại thụ cảm IL-6, vốn được dùng để trị bệnh viêm khớp, đều đang được thử nghiệm tại Đan Mạch, còn emapalumab và anakinra đang được thử nghiệm tại Italia.

Ở Philadelphia, bệnh viện của Caricchio đang tham gia thử nghiệm với sarilumab. Nếu bệnh nhân không muốn gặp rủi ro vì dùng phải giả dược, thì bác sĩ vẫn kê đơn với tocilizumab, hay thuốc chống cytokine khác, hoặc steroids.

Một bệnh nhân mắc bệnh phổi và bị “Bão cytokine” đã cải thiện khá tốt với tocilizumab, Caricchio nói. Điều quan trọng là bác sĩ phải có phác đồ điều trị để chống lại cả “Bão cytokine” ập đến cuồng nộ, lẫn tình trạng nhiễm virus gây ra “cơn bão”.

CoronaBody 4
 Cách tốt nhất để bác sĩ điều trị “Bão cytokine” là phát hiện ra chúng kịp thời ở giai đoạn đầu

"Khó khăn lớn nhất trong “Cơn bão cytokine” là phải nhận ra nó" - Schulert nói. Ông, Caricchio và Cron đề xuất rằng bất cứ ai nếu bệnh đến mức phải nhập viện vì COVID-19 có thể được xét nghiệm với giá rẻ để xác định nồng độ ferritin trong máu.

Đây không phải là lần đầu tiên “Bão cytokine” được liên hệ với một đại dịch. Các khoa học gia nghi rằng “Bão cytokine” cũng đã gây ra rất nhiều ca tử vong trong đại dịch cúm năm 1918 tại Tây Ban Nha, và trong đợt bùng phát dịch SARS năm 2003 ở Trung Đông - vốn do một loại virus có liên quan tới virus COVID-19 gây ra.

Gần đây, Cron và đồng nghiệp phân tích 16 ca tử vong, từ năm 2009 - 2014 trong đại dịch “cúm heo” H1N1 - một virus cúm mới xuất hiện năm 2009 và từ đó thường xảy ra trong mùa cúm. Có đến 4/5 số bệnh nhân có các dấu hiệu cơ bản cho thấy họ bị “Bão cytokine”.

Hướng dẫn tạm thời từ Trung tâm Phòng tránh và Kiểm soát Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), cũng đề cập rằng nồng độ CRP và ferritin cao có thể liên quan đến tình trạng bệnh trầm trọng hơn, hướng dẫn từ tổ chức Y tế Thế giới (WHO) không đề cập gì đến chỉ dấu cho cơn “Bão cytokine”.

“Bác sĩ càng sớm điều trị được “cơn bão” đang dâng lên, thì kết quả càng có thể tốt hơn” - Cron cho biết - "Nếu hệ miễn dịch đang giết bạn, thì bạn cần phải làm gì đó".

Khánh Phương

(Theo BBC News - Ảnh: Getty)