Dịch COVID-19 kéo theo những cái chết vì các bệnh khác

(CL&CS) - Bé trai Emile Ouamouno, hai tuổi, rất thích chơi đùa bên trong một cái hốc cây gần nhà ở Meliandou - ngôi làng nằm giữa rừng rậm Guinea. Những con dơi cũng thích cư trú trong hốc cây này. Bọn trẻ con thỉnh thoảng bắt dơi đem nướng ăn. Thế rồi Emile ngã bệnh. Trong đại dịch COVID-19, có nhiều người tử vong nhưng không nhiễm virus SARS CoV-2.

Vào ngày 28/12/2013, Emile đã không chống chọi nổi một căn bệnh ác nghiệt và bí ẩn. Mẹ, chị gái và bà đã ở bên cạnh chăm sóc cậu. Và điều gì phải đến đã đến - sau đám tang cậu bé, căn bệnh dần bắt đầu lây lan khắp vùng. Bài viết của Zaria Gorvett thuộc BBC Future.

Đại dịch Ebola

Cho đến 23/3/2014, đã có 49 trường hợp nhiễm bệnh và 29 trường hợp tử vong - và các nhà khoa học xác nhận rằng đó là virus Ebola. Trong ba năm rưỡi tiếp theo, thế giới chứng kiến nỗi kinh hoàng khi virus này cướp đi hơn 11.325 sinh mạng.

Nhưng, trong khi điều này đang tiếp diễn thì "họa vô đơn chí", một thảm kịch khác bắt đầu kéo đến. Sự bùng phát dịch làm căng thẳng nghiêm trọng các nguồn lực của các dịch vụ chăm sóc sức khỏe tại địa phương - nhiều người chết, một số lượng lớn các bệnh viện đã đóng cửa và những bệnh viện còn mở cửa thì tràn ngập bệnh nhân Ebola.

Tại 3 nước bị ảnh hưởng nặng nề nhất là Sierra Leone, Liberia và Guinea - mọi người bắt đầu tránh chăm sóc sức khỏe bằng mọi giá. Họ sợ căn bệnh mới bí ẩn này, nhưng họ còn sợ các bác sĩ nhiều hơn. Tấm áo choàng màu trắng lạnh lẽo liên tưởng đến cái chết đột ngột, nhân viên y tế đã bị kỳ thị nặng nề. Mọi người không ai muốn đến gần họ.

Và kết quả tất yếu, theo một phân tích năm 2017, là đại dịch đã khiến hoạt động chăm sóc sức khỏe bị né tránh đáng kể. Số phụ nữ mang thai tìm kiếm hỗ trợ y tế khi sinh con giảm 80%, tỉ lệ tiêm chủng giảm mạnh và số trẻ em bị sốt rét giảm 40%.

Trớ trêu thay, sau nỗ lực quốc tế mạnh mẽ để chống lại đại dịch Ebola, hệ lụy gián tiếp còn nghiêm trọng hơn chính virus Ebola.

CoronaNoDied 1
 Hơn 1 triệu trẻ em và 56.700 bà mẹ có nguy cơ bị ảnh hưởng bởi đại dịch (Ảnh: Getty)

Đại dịch COVID-19

Vào năm 2020 này, thế giới có lẽ đang phải chứng kiến một cảnh tương tự. Ngay từ khi bắt đầu dịch, nhiều quốc gia đã trấn an công chúng rằng các cách phòng chống đang được ưu tiên thực hiện - giường bệnh và máy thở được đặt sẵn, các cách điều trị chưa được chứng minh tính hiệu quả cũng đã được tích trữ, và hàng ngàn bác sĩ được điều sang là việc tại các khoa hô hấp.

Ở Vương quốc Anh, chính phủ cam kết cung cấp tất cả mọi thứ dịch vụ y tế cần thiết để đối phó với đại dịch "bằng bất cứ giá nào".

Các bước tương tự đã được thực hiện ở nhiều nước trên thế giới khi họ chiến đấu để kìm hãm tỉ lệ lây nhiễm đang đà gia tăng.

Bất cứ điều gì được coi là không khẩn cấp đều bị trì hoãn hoặc cắt giảm, từ các ca phẫu thuật cho đến các dịch vụ sức khỏe tình dục, tạm ngừng các chương trình cai nghiện thuốc lá, hỗ trợ sức khỏe tâm thần, nha khoa, tiêm chủng, tầm soát ung thư và khám sức khỏe định kỳ.

COVID-19 đã thay đổi tất thảy mọi thứ trước nay đang là quan trọng - không có cái gọi là bác sĩ dự phòng hay nguyên tắc y tế dự phòng nào nữa. Kết quả là, sự tập trung cao độ vào một kẻ thù duy nhất đã gây ra những tác động phụ tai hại:

Chết vì không được chữa trị các bệnh khác

Các chuyên gia lo ngại rằng chết vì các bệnh như dịch tả chẳng hạn, có thể vượt xa con số tử vong từ chính COVID-19. Trên toàn cầu, nhiều bệnh nhân bị từ chối điều trị ung thư, lọc thận và phẫu thuật cấy ghép khẩn cấp, đôi khi dẫn đến hậu quả gây tử vong.

Ở vùng Balkan, nhiều phụ nữ đã buộc phải tự phá thai bằng các cách thức thiếu hiểu biết và nguy hiểm, trong khi các chuyên gia ở Anh đã báo cáo sự gia tăng bệnh nhân đau răng phải tìm cách tự chữa một cách điên rồ như dùng kẹo cao su, kìm cắt dây thép và keo dán tổng hợp.

Đã có tình trạng hoảng loạn lùng mua tích trữ Hydroxychloroquin, thuốc vốn dùng để chữa bệnh sốt rét và tình trạng tự miễn dịch, và người ta thấy rằng việc các ca tử vong liên quan tới COVID-19 đã dẫn tới nạn khan hiếm loại thuốc này.

CoronaNoDied 2
Người ta lo sợ rằng bệnh bại liệt sẽ quay trở lại bất chấp nỗ lực bỏ ra hàng tỉ USD để xóa sổ căn bệnh này (Ảnh: Getty)

Và cũng như mọi các cuộc khủng hoảng khác, đại dịch hiện nay có vẻ như tấn công mạnh nhất vào những nước nghèo nhất. Các khoa học gia đã cảnh báo rằng, ở một số nơi, sự gián đoạn trong việc kiểm soát các bệnh như HIV, lao phổi và sốt rét có thể dẫn đến tổn thất ở quy mô không kém so với hậu quả mà virus SARS CoV-2 trực tiếp gây ra.

Tương tự, các chuyên gia lo ngại rằng số lượng người tử vong vì bệnh như dịch tả có thể vượt xa những người chết do COVID-19.

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tính toán rằng ít nhất 80 triệu trẻ em dưới một tuổi hiện có nguy cơ mắc bệnh bạch hầu, bại liệt và sởi, do đại dịch COVID-19 đã gây gián đoạn các chương trình tiêm chủng tại ít nhất 68 nước.

Theo các chuyên gia, bệnh bại liệt sẽ quay trở lại, bất chấp nỗ lực trị giá hàng tỉ USD kéo dài cả mấy thập kỷ qua vốn đã gần xóa sổ được loại virus này trong tự nhiên. Hiện loại virus duy nhất đã bị diệt toàn bộ trong tự nhiên là loại gây bệnh đậu mùa.

Chết vì đói, nghèo và suy dinh dưỡng

Trong khi đó, David Beasley - Giám đốc điều hành của Chương trình Lương thực Thế giới thuộc Liên Hiệp Quốc (WFP), hồi tháng 4 cảnh báo rằng thế giới đang đứng trước sự bùng nổ một nạn đói, với 130 triệu người có nguy cơ bị chết vì thiếu ăn, và 135 triệu người khác đang trên bờ vực chết đói.

Cuối cùng, người ta cho rằng các biện pháp phong tỏa toàn cầu và những bất ổn kinh tế tiếp theo có thể làm tăng cái gọi là "chết vì tuyệt vọng", bởi một số người tìm đến rượu hoặc tự tử.

Với nhà dịch tễ học Timothy Roberton, cùng với các đồng nghiệp từ Đại học Johns Hopkins, Maryland, nhóm nghiên cứu rất chú ý đến tác động của COVID-19 đối với phụ nữ và trẻ em ở nhiều nước có thu nhập thấp như những người ở vùng Hạ Sahara, châu Phi.

Một điểm là sự gián đoạn của các dịch vụ y tế.  Một điểm nữa là các gia đình không có đủ lượng thực thực phẩm, điều này có thể làm tăng độ mẫn cảm dễ mắc các bệnh truyền nhiễm.

Tóm lại, các khoa học gia dự đoán rằng trong trường hợp xấu nhất, việc sử dụng các dịch vụ y tế giảm tới 50% và tình trạng suy dinh dưỡng tăng lên tương ứng, thì hơn một triệu trẻ em và 56.700 bà mẹ có thể chết vì hậu quả gián tiếp từ đại dịch.

Hầu hết các trường hợp tử vong ở trẻ em là do viêm phổi hoặc mất nước do tiêu chảy, trong khi đối với phụ nữ, chúng có thể là do các biến chứng do mang thai hoặc sinh nở - như băng huyết, sản giật và nhiễm trùng máu.

WFP hiện đang cung cấp lương thực cho gần 100 triệu người mỗi ngày - và trong số đó, khoảng 30 triệu người hoàn toàn phụ thuộc vào khẩu phần thức ăn này để sinh tồn.

Theo phân tích của WFP, 300.000 người có thể chết đói mỗi ngày trong những tháng tới, nếu WFP không thể tiếp tục cung cấp lương thực cho họ. Con số này chưa bao gồm những người mới tạm thời lâm vào cảnh đói nghèo vì đại dịch.

Đại dịch hiện nay không chỉ có thể đẩy 130 triệu người vào cảnh chết đói, mà còn đe dọa các khoản đóng góp để duy trì chương trình hỗ trợ lương thực.

Vì COVID-19, sẽ xảy ra nạn đói ở thành phố thời hiện đại. Chính xác thì COVID-19 sẽ đẩy con người lâm vào nạn đói diễn biến theo cách phức tạp hơn chúng ta nghĩ. Hiện tại, mối quan ngại chính là nỗi lo cho những người lao động phổ thông, thợ lái xe kéo và công nhân xây dựng.

CoronaNoDied 3
Một số người cho rằng riêng ở Anh, có đến 60.000 bệnh nhân ung thư có thể chết  do không được chữa trị kịp thời (Ảnh: Getty)

Độ tuổi bị ảnh hưởng nặng nề nhất

Tất nhiên, có một lý do khác khiến nhiều quốc gia có thể bị tổn thất nhân mạng nhiều hơn do các hậu quả gián tiếp của COVID-19 - đó là do độ tuổi của dân chúng. Người ta biết rằng virus SARS CoV-2  tấn công vào người cao tuổi dữ dội hơn, nhưng mức độ quả là khủng khiếp đến khó tin. Theo dữ liệu của Thành phố New York từ ngày 13/5, số ca tử vong ở những người từ 75 tuổi trở lên cao gấp 811 lần so với những người từ 17 tuổi trở xuống.

Mặt khác, các quốc gia thu nhập thấp có xu hướng có dân số trẻ hơn. Ở quốc gia trẻ nhất thế giới - Nigeria, ở Tây Phi - tuổi trung bình chỉ là 15,2 tuổi. (Nigeria cũng có tỷ lệ sinh cao nhất, trung bình mỗi phụ nữ sinh 7,2 người con trong đời.) Cho đến nay, nước này báo cáo có 254 trường hợp tử vong do đại dịch COVID-19.

Ngược lại, Italia có độ tuổi trung bình dao động trong khoảng 45 tuổi, cũng là một trong những lứa tuổi có tỷ lệ tử vong cao nhất từ COVID-19, với hơn 33.000 người chết tính đến thời điểm này.

Phải làm gì để hạn chế những tác hại của COVID-19?

Kể từ khi đại dịch COVID-19 bắt đầu, hầu hết các công tác nhằm giúp giảm gánh nặng của bệnh ung thư và làm giảm tỷ lệ tử vong - từ xét nghiệm sinh thiết tế bào cổ tử cung cho đến tầm soát ung thư vú, đều đã bị ảnh hưởng, vì trọng tâm công tác y tế chuyển sang cấp bách cứu nhiều người nhất trong căn bệnh virus SARS CoV-2. Điều này gây ra hậu quả chết người.

CoronaNoDied 4
Tạm dừng các chương trình tầm soát ung thư đồng nghĩa với việc hàng ngàn trường hợp ung thư không được chẩn đoán mỗi năm (Ảnh: Science Photo Library)

Theo Keith Hiom - Giám đốc chẩn đoán sớm và điều trị ung thư tại Cancer Research UK, nhiều chương trình tầm soát ung thư đã bị tạm dừng trên khắp nước Anh kể từ khi thực thi lệnh phong tỏa để kiểm soát dịch COVID-19, có nghĩa là khoảng 1.600 trường hợp ung thư mà họ thường phát hiện ra mỗi tháng sẽ không được phát hiện trong thời điểm này. Chỉ riêng ở Anh, 60.000 bệnh nhân ung thư có thể chết do sự chậm trễ trong chẩn đoán và điều trị.

Cuối cùng là vấn đề suy thoái kinh tế, vốn đã chính thức bắt đầu ở Đức và dự kiến sẽ là đợt suy thoái trầm trọng nhất kể từ thời kỳ Đại Suy thoái tới nay.

Vậy ta cần làm gì để có thể giảm thiểu những tác động gián tiếp của COVID-19? Bà Hiom rất muốn các chương trình tầm soát ung thư được nhanh chóng khởi động lại, nhưng bà cũng hy vọng đưa ra thông điệp rằng bệnh ung thư cần phải được xử lý càng sớm càng tốt.

Theo WFP, phải trợ giúp chính phủ trong việc cung cấp các biện pháp an toàn cho người dân - chẳng hạn như tiếp tục cung cấp bữa ăn miễn phí cho học sinh ở trường, dù cho các trường học đóng cửa, cho đến việc duy trì hoạt động của chuỗi cung ứng hàng hóa và tránh các rào cản thương mại.

Trên thực tế, ngay cả ở những quốc gia giàu có, người ta thấy rằng về mặt dài hạn, những cái chết gián tiếp bởi virus SARS CoV-2 rốt cuộc sẽ nhiều hơn đáng kể so với những trường hợp tử vong do tác động trực tiếp của bệnh này.

Thủy Tiên

(Theo BBC News)